Udar mózgu

Udar mózgu jest nagłym stanem, w którym dochodzi do zaburzenia dopływu krwi do określonej części mózgu. Niewystarczające ukrwienie prowadzi do obumierania komórek nerwowych i grozi trwałym inwalidztwem lub śmiercią. Z danych Ministerstwa Zdrowia wynika, że udary stanowią jedną z najczęstszych przyczyn zgonów i niepełnosprawności u dorosłych. Każdego roku w Polsce występuje około 60 tysięcy nowych przypadków udaru, a ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem. Mimo to choroba może dotknąć również ludzi młodszych, zwłaszcza gdy występują u nich czynniki ryzyka, takie jak nadciśnienie tętnicze czy migotanie przedsionków.

Szybkie rozpoznanie udaru i natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej zwiększają szanse na przeżycie i zmniejszają zakres uszkodzeń mózgu. W poniższym artykule wyjaśniamy, czym jest udar mózgu, jakie objawy powinny zaniepokoić, jakie są jego przyczyny i skutki, jak wygląda diagnostyka i leczenie, oraz w jaki sposób można zmniejszyć ryzyko zachorowania. Opisujemy także, jak wygląda opieka nad pacjentem po udarze w poradni neurologicznej Belmedica. Poniższy tekst powstał w oparciu o rzetelne polskie źródła, a pierwszy link prowadzi do oficjalnej strony informacyjnej Ministerstwa Zdrowia.

Czym jest udar mózgu?

Udar mózgu definiuje się jako nagłe wystąpienie objawów związanych z zaburzeniem krążenia w mózgu, utrzymujących się dłużej niż 24 godziny. Jeżeli dolegliwości ustępują w ciągu doby bez pozostawienia trwałych następstw, mówi się o przemijającym incydencie niedokrwiennym (mikroudarze). Udar może mieć różny mechanizm:

Udar niedokrwienny – najczęstszy typ (stanowi około 80% przypadków). Powstaje na skutek zamknięcia tętnicy doprowadzającej krew do mózgu, zwykle przez skrzeplinę lub blaszkę miażdżycową. Niedokrwienie powoduje niedostateczne zaopatrzenie tkanki nerwowej w tlen i substancje odżywcze, co prowadzi do jej obumarcia.
Udar krwotoczny – stanowi około 15 % przypadków. Dochodzi do niego, gdy ściana naczynia mózgowego pęka i krew wylewa się do mózgu albo przestrzeni otaczających mózg. W obrębie udarów krwotocznych wyróżnia się krwotok śródmózgowy (pęknięte naczynie znajduje się wewnątrz mózgu) oraz krwotok podpajęczynówkowy (krew gromadzi się między mózgiem a oponą pajęczą w wyniku pęknięcia tętniaka lub malformacji naczyniowej).
Udar żylny – najrzadsza postać (mniej niż 1 % przypadków). Spowodowany jest zakrzepicą zatok żylnych mózgowia.

Mechanizm udaru determinuje leczenie i rokowanie, dlatego tak ważne jest szybkie rozpoznanie typu udaru przez specjalistów w warunkach szpitalnych.

Objawy udaru mózgu

Symptomy udaru zależą od lokalizacji i rozległości ogniska niedokrwienia lub krwotoku. Typowe objawy pojawiają się nagle i obejmują:

Zaburzenia mowy i rozumienia – chory ma trudności ze zrozumieniem wypowiedzi lub sam mówi niewyraźnie, bełkotliwie lub nie potrafi mówić mimo zachowanej świadomości.
Niedowład lub drętwienie połowy ciała – nagłe osłabienie, drętwienie lub porażenie twarzy, ręki albo nogi, zazwyczaj po jednej stronie. Często obserwuje się opadanie kącika ust lub niemożność uniesienia jednej ręki.
Zaburzenia widzenia – nagłe ograniczenie pola widzenia, widzenie podwójne lub utrata wzroku w jednym oku.
Nagły, silny ból głowy – zwłaszcza przy krwotoku podpajęczynówkowym; może mu towarzyszyć nudności, wymioty, zawroty głowy oraz nagłe zaburzenia świadomości.
Zaburzenia chodu i równowagi – trudności z chodzeniem, utrata koordynacji, potykanie się, zawroty głowy.
Zaburzenia świadomości – senność, dezorientacja, utrata przytomności w ciężkich przypadkach.

W Polsce promuje się prosty test ułatwiający rozpoznanie udaru, oparty na akronimie UDAR.

U – utrudniona mowa: poproś osobę, by powtórzyła proste zdanie i zwróć uwagę, czy mowa jest niewyraźna.
D – dłoń opadnięta: poproś, aby uniosła obie ręce; jeśli jedna opada lub chory nie potrafi jej podnieść, może to świadczyć o udarze.
A – asymetria ust: poproś, aby się uśmiechnęła; opadanie jednego kącika ust jest niepokojącym objawem.
R – rozmazane widzenie: zapytaj, czy widzi wyraźnie.

Zaobserwowanie choć jednego z tych symptomów wymaga natychmiastowego kontaktu z numerem alarmowym 112 lub 999. Nie wolno czekać, aż objawy ustąpią – każda minuta ma znaczenie, ponieważ nieleczony udar zwiększa ryzyko nieodwracalnego uszkodzenia mózgu.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Dokładne określenie przyczyny udaru nie zawsze jest możliwe, ale lekarze poszukują jej, aby zmniejszyć ryzyko kolejnych epizodów. Najczęstsze czynniki przyczynowe i ryzyka to:

Miażdżyca i wysoki poziom cholesterolu – odkładanie się blaszek lipidowych w ścianach tętnic prowadzi do zwężenia lub zamknięcia światła naczynia. Dyslipidemia (nieprawidłowe proporcje lipoprotein) dodatkowo zwiększa ryzyko.
Nadciśnienie tętnicze – przewlekle podwyższone ciśnienie uszkadza ściany naczyń, sprzyjając ich pęknięciu oraz powstawaniu tętniaków.
Choroby serca – zaburzenia rytmu (migotanie przedsionków), niewydolność serca, wady zastawkowe oraz niedawny zawał serca zwiększają prawdopodobieństwo tworzenia się skrzepów, które mogą powędrować do mózgu.
Cukrzyca – niekontrolowana glikemia uszkadza naczynia krwionośne i zmniejsza zdolność organizmu do rozpuszczania zakrzepów.
Palenie tytoniu – nikotyna podnosi ciśnienie krwi, a tlenek węgla zmniejsza ilość tlenu we krwi, co sprzyja uszkodzeniu ścian naczyń i miażdżycy.
Otyłość i brak aktywności fizycznej – wiążą się z podwyższonym ciśnieniem krwi, dyslipidemią i insulinoopornością.
Niezdrowa dieta i nadużywanie alkoholu – dieta bogata w sól i tłuszcze nasycone oraz spożywanie nadmiernych ilości alkoholu zwiększają ciśnienie i sprzyjają otyłości.
Chroniczny stres – przewlekłe napięcie psychiczne podnosi ciśnienie i poziom hormonów stresu.
Przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych – szczególnie u kobiet powyżej 35 roku życia, które palą papierosy lub mają nadciśnienie.
Migrena z aurą – u niektórych osób może zwiększać ryzyko udaru.
Bezdech senny – powoduje wahania ciśnienia i zwiększa ryzyko zakrzepów.
Historia rodzinna – osoby, których bliscy krewni przeszli udar, mają większe prawdopodobieństwo zachorowania.

Niektórych czynników, takich jak wiek i płeć, nie można zmienić – udar częściej dotyka osoby po 65 roku życia i mężczyzn. Niemniej kontrola pozostałych czynników znacząco zmniejsza ryzyko.

Powikłania i konsekwencje

Udar mózgu może pozostawić trwałe następstwa, w tym zaburzenia ruchu, mowy, pamięci i emocji. Rozległe uszkodzenie tkanki nerwowej prowadzi do gromadzenia się płynu i zalegania krwi w mózgu, co powoduje obrzęk i wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Ten stan zagraża życiu i wymaga natychmiastowej interwencji.

Do częstych powikłań należą:

Trwały niedowład lub porażenie – utrzymujące się upośledzenie siły mięśni kończyn, twarzy lub jednej strony ciała. Może utrudniać chodzenie, ubieranie się i codzienne czynności.
Problemy z mową (afazja) – trudności w mówieniu, rozumieniu mowy lub pisaniu.
Zaburzenia widzenia i równowagi – utrzymujące się zawroty głowy, podwójne widzenie lub ograniczenie pola widzenia.
Zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych – problemy z zapamiętywaniem, koncentracją, logicznym myśleniem; zwiększone ryzyko otępienia.
Zmiany emocjonalne – depresja, lęk, drażliwość, labilność emocjonalna (łatwe wpadanie w płacz lub śmiech), a niekiedy agresja.
Napady padaczkowe – u około 5 % chorych pojawiają się napady drgawkowe po udarze.
Zespół spastyczności – wzmożone napięcie mięśni utrudniające ruch; wymaga rehabilitacji i leczenia farmakologicznego.
Ryzyko nawrotu – osoby po pierwszym udarze są bardziej narażone na kolejny, dlatego ważne jest kompleksowe leczenie i modyfikacja stylu życia.

Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia około 22 % pacjentów w Polsce nie przeżywa 90 dni od udaru, a blisko 30 % nie przeżywa pierwszego roku. Jednocześnie śmiertelność jest mniejsza u osób leczonych na specjalistycznych oddziałach udarowych, co pokazuje znaczenie szybkiego kontaktu z wyspecjalizowaną placówką.

Masz wątpliwości co do swojego stanu zdrowia?

Udar mózgu – Diagnostyka

Rozpoznanie udaru mózgu opiera się na szybkim stwierdzeniu charakterystycznych objawów i wykluczeniu innych przyczyn. Podstawowe elementy diagnostyki w szpitalu obejmują:

Wywiad i badanie neurologiczne – lekarz bada pacjenta, ocenia stan świadomości, mowę, siłę i napięcie mięśni oraz koordynację. Zbiera wywiad, pytając o czas pojawienia się objawów, choroby współistniejące i przyjmowane leki.
Badania laboratoryjne – m.in. oznaczenia układu krzepnięcia, poziomu glukozy i elektrolitów.
Badanie obrazowe – tomografia komputerowa głowy jest standardem, ponieważ pozwala rozróżnić udar niedokrwienny i krwotoczny oraz ocenić rozległość zmian. W razie wątpliwości wykonuje się rezonans magnetyczny. W późniejszym etapie mogą być potrzebne badania naczyń szyjnych (ultrasonografia), echokardiografia czy angiografia.

W Centrum Medycznym Belmedica lekarz neurolog nie ma do dyspozycji tomografu komputerowego ani rezonansu magnetycznego.

Podczas konsultacji specjalista jednak:

przeprowadza dokładny wywiad i ocenia objawy neurologiczne,
mierzy ciśnienie krwi, wykonuje badanie neurologiczne i prostą ocenę stanu świadomości,
analizuje wyniki badań krwi oraz dotychczasową dokumentację medyczną,
gdy podejrzewa udar lub potrzebna jest dalsza diagnostyka, wystawia skierowanie do szpitala albo ośrodka diagnostyki obrazowej, gdzie można wykonać tomografię komputerową, rezonans magnetyczny czy angiografię,
po zakończeniu hospitalizacji prowadzi dalsze leczenie i kontrolę czynników ryzyka.

Leczenie

Leczenie udaru mózgu zależy od jego rodzaju, czasu od wystąpienia objawów oraz stanu ogólnego pacjenta. Zawsze powinno się odbywać w szpitalu na oddziale neurologii, neurochirurgii lub udarowym. Do głównych metod należą:

Tromboliza dożylna – w przypadku udaru niedokrwiennego do 4,5 godziny od pojawienia się pierwszych objawów można podać lek rozpuszczający skrzeplinę (np. alteplazę). Leczenie to pozwala przywrócić przepływ krwi i zmniejsza ryzyko trwałych uszkodzeń.
Trombektomia mechaniczna – w wybranych przypadkach skrzep usuwa się chirurgicznie za pomocą cewnika wprowadzonego do naczynia krwionośnego (najczęściej do 6 godzin od wystąpienia udaru).
Leczenie farmakologiczne – po wykluczeniu udaru krwotocznego pacjentom podaje się leki zmniejszające krzepliwość krwi (aspirynę, leki przeciwpłytkowe) oraz statyny, leki obniżające ciśnienie tętnicze czy regulujące poziom glukozy. W udarem krwotocznym nie stosuje się trombolizy; zamiast tego mogą być potrzebne leki kontrolujące ciśnienie oraz chirurgiczne zaopatrzenie krwiaka lub tętniaka.
Interwencje chirurgiczne – usuwanie krwiaków śródmózgowych, zaopatrywanie pękniętych tętniaków lub tętniaków podatnych na pęknięcie, endarterektomia tętnicy szyjnej (oczyszczenie tętnicy z blaszek miażdżycowych) czy angioplastyka z założeniem stentu.
Rehabilitacja – rozpoczyna się już w szpitalu. Obejmuje fizjoterapię (ćwiczenia usprawniające mięśnie i koordynację), terapię mowy, terapię zajęciową i wsparcie psychologiczne. Wczesna rehabilitacja poprawia szansę na odzyskanie sprawności.

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta lekarze skupiają się na profilaktyce wtórnej – kontrolują ciśnienie, poziom lipidów, stosują leki przeciwpłytkowe lub przeciwzakrzepowe i zalecają modyfikację stylu życia, aby zapobiec kolejnemu udarowi.

Życie po udarze – rehabilitacja i profilaktyka

Powrót do zdrowia po udarze jest długotrwały i wymaga zaangażowania samego pacjenta, jego rodziny oraz zespołu medycznego. Podstawą jest rehabilitacja, która powinna rozpocząć się jak najwcześniej i być kontynuowana w warunkach domowych lub ambulatoryjnych. Obejmuje ona:

Fizjoterapię – ćwiczenia ruchowe przywracające siłę i koordynację kończyn oraz poprawiające równowagę. Fizjoterapeuta uczy pacjenta prawidłowego przenoszenia ciężaru ciała, chodzenia i wstawania.
Terapię zajęciową – trening codziennych czynności (ubieranie się, jedzenie, higiena). Dzięki niej pacjent szybciej odzyskuje samodzielność.
Logopedię – ćwiczenia mowy i połykania, praca nad wyraźną artykulacją i rozumieniem słów.
Wsparcie psychologiczne – pomoc w radzeniu sobie z depresją, lękiem i zmianami osobowości. Grupy wsparcia pomagają wymieniać doświadczenia z innymi osobami po udarze.

Oprócz rehabilitacji kluczowe jest prowadzenie zdrowego stylu życia:

Rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu – dym tytoniowy zwiększa ryzyko nawrotu udaru, dlatego całkowita abstynencja jest wskazana. Alkohol należy ograniczyć do umiarkowanych ilości.
Aktywność fizyczna – codzienny ruch (spacery, jazda na rowerze, ćwiczenia gimnastyczne) poprawia wydolność układu krążenia i pomaga kontrolować masę ciała.
Zdrowa dieta – dieta oparta na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, rybach i nienasyconych tłuszczach. Zaleca się ograniczenie soli do ok. 1,2 g dziennie i unikanie tłuszczów trans.
Kontrola ciśnienia, lipidów i glikemii – regularne pomiary ciśnienia tętniczego oraz okresowe badania krwi pomagają utrzymać prawidłowe wartości i szybko wykryć odchylenia.
Zarządzanie stresem – techniki relaksacyjne (głębokie oddychanie, medytacja, joga) obniżają poziom hormonów stresu.
Regularne wizyty u lekarza – specjalista monitoruje skuteczność leczenia, modyfikuje dawki leków i w razie potrzeby kieruje na dodatkowe badania.

Poradnia neurologiczna w Belmedica

Pacjenci z podejrzeniem udaru lub z chorobami zwiększającymi ryzyko tego schorzenia mogą skorzystać z opinii neurologa w Centrum Medycznym Belmedica. W trakcie wizyty lekarz:

przeprowadza szczegółowy wywiad na temat objawów, przebytych chorób i stylu życia,
mierzy ciśnienie tętnicze, ocenia siłę mięśni i koordynację, wykonuje proste testy neurologiczne,
analizuje dotychczasowe wyniki badań laboratoryjnych,
w razie potrzeby kieruje do szpitala na pilną diagnostykę obrazową i leczenie udaru,
po hospitalizacji prowadzi dalszą opiekę – pomaga w dostosowaniu leków, monitoruje ciśnienie i poziom lipidów, kieruje na rehabilitację oraz edukuje pacjenta i jego rodzinę w zakresie zapobiegania kolejnym epizodom.

Specjaliści skupiają się na konsultacji, kontroli czynników ryzyka i koordynacji opieki, a w razie potrzeby wystawiają skierowania do wyspecjalizowanych ośrodków.

Zgłoś się do naszej poradni

Neurologia

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym różni się udar niedokrwienny od krwotocznego?

Udar niedokrwienny powstaje na skutek zamknięcia naczynia tętniczego, co prowadzi do niedostatecznego ukrwienia mózgu. Udar krwotoczny spowodowany jest pęknięciem naczynia i wylaniem krwi do mózgu lub przestrzeni otaczających mózg. Leczenie i rokowanie są inne w zależności od typu udaru, dlatego ważne jest szybkie rozróżnienie, co zazwyczaj wykonuje się w szpitalu na podstawie tomografii komputerowej.

Czy mikroudar jest groźny?

Przemijający incydent niedokrwienny (mikroudar) daje takie same objawy jak „prawdziwy” udar, ale ustępują one w ciągu godziny. Mimo braku trwałych następstw mikroudar jest sygnałem alarmowym – u znacznej części pacjentów w ciągu kolejnych 48 godzin dochodzi do większego udaru. W razie wystąpienia objawów mikroudaru należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Jakie badania potwierdzają udar?

Najważniejszym badaniem jest tomografia komputerowa głowy, która pozwala odróżnić udar niedokrwienny od krwotocznego i ocenić rozległość zmian. W niektórych przypadkach lekarz zleca rezonans magnetyczny lub angiografię. Takie badania są wykonywane w placówkach zewnętrznych na podstawie skierowania jakie uzyskasz w Centrum Medycznym Belmedica podczas wizyty w poradni neurologicznej.

Co zrobić, gdy podejrzewam udar mózgu u bliskiej osoby?

Należy jak najszybciej wezwać pogotowie ratunkowe pod numerem 112 lub 999. Do czasu przyjazdu karetki zabezpiecz chorego – ułóż go w pozycji bocznej ustalonej, rozluźnij ubranie, zapewnij dopływ powietrza i kontroluj oddech. Nie podawaj jedzenia ani picia i nie zwlekaj z telefonem do służb ratowniczych, nawet jeśli objawy ustąpią.

Czy udar można wyleczyć?

Udar jest stanem nagłym, a kluczowe jest jak najszybsze rozpoczęcie leczenia. W przypadku udaru niedokrwiennego wczesna tromboliza może całkowicie przywrócić krążenie i zapobiec trwałym uszkodzeniom. Jednak wiele konsekwencji udaru jest nieodwracalnych, dlatego leczenie koncentruje się na ograniczeniu rozmiaru uszkodzenia, rehabilitacji i profilaktyce wtórnej.

Jak zmniejszyć ryzyko udaru?

Podstawą jest kontrola czynników ryzyka: rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu, zdrowa dieta (m.in. dieta DASH), codzienna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz leczenie nadciśnienia, cukrzycy i dyslipidemii. Ważne jest również kontrolowanie migotania przedsionków i innych chorób serca. Regularne wizyty u lekarza i monitorowanie wyników badań pozwalają na wczesne wykrycie nieprawidłowości.

Zaufaj specjalistom Belmedica Łomża

Masz podobne objawy lub chcesz skonsultować stan swojego zdrowia?

Zadbaj o swoje zdrowie i umów konsultację, a nasi eksperci przeanalizują Twoje dolegliwości, wyjaśnią, co może być ich przyczyną, oraz przedstawią skuteczny plan działania, który pozwoli Ci poczuć się lepiej i odzyskać spokój.